Ti-Entertainment

Mustafa Çağrıcı - Kitap Özeti ve Ders Notları Felsefe

Mustafa Çağrıcı - Kitap Özeti ve Ders Notları

Mustafa Çağrıcı - "Anahatlarıyla İslam Ahlak Esasları ve Felsefesi" Kitap Özeti ve Ders Notları (VİZE)

Kitap Özeti:  islam_ahlak.docx

Ders Notları: mustaga_cagrici_islam_ahlak_felsefesi.docx

 

- ANAHATLARıYLA İSLAM AHLAKı -
PROF. DR. MUSTAFA ÇAĞRıCı

BIRINCI BÖLÜM
TARIFLER VE UMUMI BILGILER

1. Ahlak- Tarifi ve Mahiyeti

‘Halk-hulk’ -> ‘huluk’ : Yaratma, yaratılış, yaratılmış kuran’da:1.adet gelenek,2. Ahlak, huy

lügatte: hulk-> seciye, tabiat, mertlik, din ve anlayış
             ahlak -> huylar seciyeler insanın manevi yapısını belirleyen özellikler

İbn Sina ve İbn Miskeveyh’ten sonra en iyi tanım Gazzali tarafından yapılmıştır:
‘Ahlak insan nefsinde yerleşen öyle bir heyet (meleke) dir ki, fiiller, hiçbir fikri zorlama olmaksızın, düşünüp taşınmadan, bu meleke sayesinde kolaylıkla ve rahatlıkla ortaya çıkar.’

Tariften şu özellikler anlaşılır:
- amel’den ziyade manevi kabiliyetler kompleksidir, Ahlakça davranış sadece sonuç, ya da tezahürüdür
- insanın ameli insanın ahlakı hakkında tam net bilgi vermeyebilir. Önemli olan niyettir (Ameller niyetlere göredir)
-  ‘Ahlaksız’ nitelemesi yanlıştır. Her insan ahlaklıdır. ( iyi veya kötü ahlak vardır)
-  ahlak gelip geçici değil, devamlılık isteyen bir melekedir. ‘Amellerin en hayırlısı devamlı olanıdır’
- Ahlak zorla değil, kendiliğinden gelmelidir. Kişi isteyerek ve tereddütsüz ahlaklı davranmalıdır
- ‘itiyad’ (alışkanlık) ahlaklı davranışın temelidir -> İslam ahlakçıları ‘ahlaki eğitim’e önem vermişleridir

2. Ahlak İlmi

Fillerin değeri konusunda isabetli hükümler verebilmek ve doğru seçimler yapabilmek için vardır.

A Ahlak ilminin tarifi

İmam Gazali’ye göre: ‘Ruh sağlığı ilmi’ -> Ahlak ilmi ‘beden sağlığı ilminden (= tıp) daha hayırlıdır
Katip Çelebi’ye göre: ‘Ahlak ilmi, ameli hikmetin (pratik felsefenin) bir bölümüdür’ -> felsefi problem olarak ahlak
‘Nefsin faziletleri ve reziletlerini konu alan ilim’

B Ahlak ilminin konusu
 Ahlakın faili olan insan, ahlaki kabiliyetleri ( akıl,irade, vicdan gibi), duyguları (öfke, şehvet gibi)  ve bunlardan doğan fazilet ve reziletler, iyi olanlarını geliştirme zararlı olanlarını ıslah etme yolları ..ahlakın konusudur.
? ahlak ilmi psikolojiden,sosyolojiden, pedagojiden yararlanır
? ahlak ilmi bir kurallar ilmidir
? ahlak ilmi bir değerler ilmidir

C Ahlak ilminin gayesi

‘Ben ahlak güzelliklerini tamamlamak için gönderildim’ Hadis-i Şerif -> Ahlak ilminin gayesi, Ahlak güzellliklerini yani iyi huyları ve yüksek vasıfları insanlara kazandırmaktır

İslam’a göre, İnsan: Ruh & Beden varlığıdır -> Beden kadar ruh sağlığı da korunmalıdır
( ‘Kendi kendinizi tehlikeye atamayınız, iyilik yapınız...’ Bakara 2 )
Gazzali’ye göre: Allah bedeni tam bir şekilde yaratmıştır, ancak ahlakını geliştirmesini insana bırakmıştır. -> Ahlak = ruh tıp ilmi

Kısaca: ‘neyi yapmalıyız?’ sorusunun cevabını araştıran bir ilimdir.

D Ahlak ilminin kısımları

1. Nazari ahlak

Ahlak problemlerini tahlil ederek insanın ahlaki yaşayışına temel teşkil edecek genel prensipler, kaide ve kanunları tespit eder. Ahlak teorisidir.
(Örn.: İyi veya kötü nedir?-> Değer problemi/ Seçim yapma kudretine sahip miyiz?-> Hürriyet problemi  )

2. Ameli Ahlak
Nazari ahlakın tespit ettiği kaide ve kanunların hem neticesi hem de tatbikidir. Genel prensiplere uygun olarak iyi ve kötü fillerin, fazilet ve reziletlerin neler olduğu ayrıntılı olarak belirtilir. -> vazifeler ilminden teşekkül eder

E Ahlak ilminin diğer disiplinlerle münasebeti

Hukuk, Sosyoloji, Psikoloji en önemlileridir

1. Ahlak-Hukuk

? ikisi de normatiftir. (kaideci) Sahaları değerdir.
? Birbirini tamamlarlar
? Hukuk = müeyyideleri maddileştirilmiş bir ahlak düzenidir
Zira: vatandaşlar arasındaki münasebetlerin ahlaki ölçülere uygun olarak sürdürülmesini sağlamayı gaye edinen siyasi ve idari müdahaleden ibarettir.
? Hukukun ahlaka, ahlakın da hukuka ihtiyacı vardır

İkisi arasında ayırıcı farklar:
? hukuk sadece ceza verir, ahlak mükafat da  verir
? hukukun cezası haricidir, ahlakın cezası hem harici hem de derunidir,içtendir. (Vicdan)
? Hukuk zahire, ahlak ise amellerin ardındaki niyete bakar,sadece kanuna uyulmuş olup olunmadığına bakmaz
? Hukuk genellikle milli nitelik taşır, ahlak (idealde) evrenseldir (en azından cihanşümül olma iddiası taşır)

2. Ahlak-Psikoloji

? ikisinin de konusu insandır, ruh ve davranışlarını inceler
? psikoloji insanın ne olduğunu, ahlak ne olması gerektiğini inceler
? birbirini tamamlayıcıdırlar
İkisi arasında ayırıcı farklar:
? ahlakın sahası değerler, psikolojinin sahası realitelerdir-> Psikoloji davranışları incelerken tarafsız, ahlak ise iyin yanındadır
? psikolojinin kanunları tasviri, ahlakın kanunları buyurucudur
? Psikoloji insanın tüm davranışlarıyla ilgilenir, Ahlak ise sadece iradeli davranışlarla

3. Ahlak-Sosyoloji
? ikiside içtimaidir
? Gazali: Ahlaki şuur insanın toplumsal bir varlık olmasından kaynaklanır
? Bazı felsefeci ahlakı sosyolojinin bir kolu olarak görür ancak bu yanlıştır
İkisi arasında ayırıcı farklar:

? Sosyoloji tasviridir, pozitif ilimdir
? Sosyoloji sadece sosyal olaylara, ilişkilere ve kurumlara bakar, psikoloji ise olayların arkasındaki fertlerin iç dünyasını inceler
? Ahlaki tavır ile örf adet ayırımı: örf adetin arkasında takdir edilme duygusu yatar, ahlakın temelinde inanma ve saygı duyma vardır! -> ahlak kanunları toplumun üstünde bir kaynağa dayanır, Ahlaki kanunlara insan kutsallık atfeder
? Örf adet kurallarının ilk başta ahlaka dayandığı sonraları ise yozlaştırıldığı görülür (Örn: Kan Davası)
? Örf adet millidir, ahlak ise evrensellik iddiası taşır

3. Ahlak Felsefesi

Felsefe : İnsanın iki temel yeteneğini konu alır, a) bilmek b) yapmak

 

? Ahlak felsefenin belli başlı araştırma sahaları arasında yer alır

? Ahlak felsefesinin konuları ahlak nazariyyesi nin konuları ile aynıdır.
? Farkı: Ahlak ilminin gayesi, doğru kabul edilen prensipler sayesinde ahlakın nazari konuları hakkında bilgi vermektir.
Ahlak felsefesi ise ahlakın nazari konularını münakaşa zeminine taşır.-> gerçekliği baştan kabul edilen hiçbir ahlaki kesinlik yoktur. Felsefe düşünmek ve tartışmak ister.

? Ahlak felsefecilerinin görüşleri arasında farklar vardır
? Ahlakı tamamen reddeden ahlaki kesinliğe inanmayan filozoflar vardır. -> ‘Amorizm’ (La-ahlakilik) ~ İslam aleminde bazı müfrit sufiler ve batınıyye tarafından savunulan ‘ibahilik’ amoralizm’in bir çeşididir

4. İslam ve İslam Ahlakı

s-l-m : teslim olma, kurtuluşa erme -> dinin üç temel hususiyetlerini anlatır:

a) Teslim olma (s-l-m)
b) Kurtuluşa erme (s-l-m): İslamı kabul eden her türlü yanlış inanç ve yaşayış tarzından selamete ermiş olur
c) Müsaleme (s-l-m) : ‘çatışma zıtlaşmayı kaldırarak uyuşmak, anlaşmak, birbirinden emin olmak ‘, Furkan Suresi 63. Ayetinde, İslam’ın bir müsaleme (Barış ve dostluk) dini olduğu ifade edilir. Cehalet: ilmi bilgisizlik değil, ameli bilgisizlik, serkeşlik manasındadır ? ‘Cahiliyye devri’ <-> ‘İslam devri’
Hz. Peygamber’in (sav) hadislerinde de ‘cehalet’ kötü ahlak anlamında kullanılmıştır.

? Kötü ahlakı kaldıran, yerine iyi huyluluğu getiren dine İslam denmiştir (s-l-m)

‘İslam ahlakı nedir?’sorusuna cevaben...


 

İKİNCİ BÖLÜM
İSLAM AHLAK DÜŞÜNCESİNİN DOĞUŞU VE GELİŞMESİ

1. İslam Ahlakının Doğuşu
A İslam’dan Önce Araplar’da Ahlaki Vaziyet

? insanlarda ahlak fikri din fikri kadar köklü ve yaygındır -> kötü toplum, tamamen ahlaki değerleri olmayan toplum anlamına gelmez
? Cahiliyye araplarının da ahlakı vardı. İslam tamamen yeni bir ahlak sistemi ortaya koymamıştır (zaten mümkün değildir). -> ‘İslam’da cahiliyye devrinin faziletlerinin tatbikine devam edilecektir.’ Hadis-i Şerif 
‘İnsanların Cahiliyye devrinde hayırlı olanları- ilim irfan sahibi oldukları sürece- İslam devrinde de hayırlıdırlar’ Hadis-i Şerif
? Dikkat: İslamiyet Cahiliyye ahlakının devamı değildir! En mühim ayrışma noktaları: Niyet ve yöneldiği Gaye’dir
? Cahliyye devrinde ahlaka dair yazılı eser bulunmaz, Arap şiiri vardır
? Putperestlik Cahiliyye arabını dinin deruni ve ahlaki tesirinden mahrum bırakmıştır
? Cahiliyye’de AHLAK= MURUE (Mürüvvet) -> yiğitlik, cömertlik, hürriyet, namusa düşkünlük, misafirperverlik, yardımlaşma ve dayanışma

a) Yiğitlik (Cesaret)
? İbn Haldun: ‘Şecaat ve cesaret arabın şeciyesidir’
? Yiğitlik kendi kabilesi uğrunda öldürdüğü insanların sayısıyla ölçülürdü -> şecaati gurur ve benliİ, ferdi ve kabilevi üsütünlüğü idpatlamaya dayanmaktadır
? İslam ahlakı şecaatı yeni ve üstün ideallere yöneltti, taşkın olan cesaret duygusunu bir takım sıfatlarla dizginledi (örn.: adalet)
Bknz.: Al-i İmran 103

b) Cömertlik ve misafirperverlik
? misafirperverliğin gayesi kabilesinin övünmesi idi
? İslam bunu devam ettirdi ancak aynı zamanda ahlaki muhteva kazandırdı
? İslam’a göre, misafirperverlik insan sevgisi ve Allah rızası gibi iyi niyete dayanmalıdır
? Ayet: ‘Biz size Allah rızası için ikram ederiz, sizden karşılık, bir teşekkür beklemeyiz.’ -> Allah araplara böyle söylemelerini telkin ediyor
? Kant’tan 12 asır önce şartsız ahlakın temel kanunu koyar!

c) Hürriyet
? iptidai Hürriyet’in en bariz vasfı:  otorite tanımamak -> merkezi otorite yoktu
? ne sistem olarak ne de müeyyide olarak hukuk düzeni mevcut
? cahiliyye ferdi hürriyete düşkün, ancak ictimai hürriyete karşı idi -> mevali ve köleler
? İslam dini sadece bir kısım için geçerli ve sınırsız bir hürriyet fikrine karşı çıktı
? İslam’a karşı en büyük tepki mütegallibe sınıfından geldi. Kuran onların zayıfları kovduğu takdirde hz. Peygamber’le müzakere masasına oturacakları  fikirlerine karşı çıktı

? İslam’da ki hürriyet anlayışı: İnsan beşerüstü otoritenin, kendi vicdanının ve cismani iktidarının buyruğu altındadır
? ihtilaf meselelerinde Allah ve Resulune müracaat ediliyor

d) Yardımlaşma ve dayanışma
? temelinde yine kabilenin üsütnlüğünü ispatlamak yatar
? İslam ahlakı yardımlaşmayı insan sevgisi ve acıma duygusu üzerine kurmuştur
? Hadis-i Şerif : ‘Zalim de olsa mazlum da olsa kardeşine yardım et!’ -> Zalim’e yardım: Zulmune engel olmak
? Maide 2: kötülük ve düşmanlık’ta değil ‘iyilik ve takva’ yolunda yardımlaşmak

e) Namusa düşkünlük
? cahiliyye arabı kadın ve şaraba düşkün idi -> fuhuşun yaygınlaşması ve himayesiz kadınların kullanılması,kadınların savaş sonucu ganimet statüsüne düşmeleri
? namusuna düşkün olan arapların kızlarını gömmeleri -> arabın ideali mümkün olduğu kadar çok erkek evlat sahibi olmak
? İslam, fuhuş ve zinayı yasaklar
? Müslümanlar kardeştir: insanın malı, kanı ve namusu ‘mekke kadar, Kabe kadar’ mukaddes ve dokunulmazdır (Buhari Hadisi)
? en fazla kadınların işine yaradı:  iffetsizliğe zorlanamazlar hatta iffetlerine laf atılamaz
? kadınlar erkekler karşısında zayıftırlar ancak horlama sebebi değildir, anne olarak yüceltilmiştir, erkeğe kadına bakma vazifesi yüklenmiştir

Sonuç olarak:
? İslam’la birlikte insan bencillikten kurtuldu, ruhi varlığında ve beşeri münasebetlerde huzur ve barışa ulaşmak gayesine koyuldu

Asr-ı Saadette Ahlaki vaziyet

? İslam ahlakı = Kuran Ahlakı -> Hz. Aişe: ‘Onun ahlakı kurandı’ -> Hz. Peygamber ahlak eğitimcisidir
? İslam Ahlakı kaynağı beşerüstü olmakla birlikte, uygulama alanı açısından beşeridir
? Pedagoji’ye göre: İnsan’ın eğitilmesi iknaya dayanır, hayvanınki şartlandırma yoluyla -> insan eğitimi zordur -> Hz. Peygamber’in nübüvveti 23 sene sürmüştür
?  İslam’In gayesi ahlakı insanların hayatlarına en güvenilir şekilde aktarmaktır (sadece nazari değil aynı zamanda ameli ahlak) -> oku ayetinden hemen sonra iyiliği emretme ayetleri inmiştir
? Daha ahlak nazariyyesi belli olmadan sahabe dervinde ahlak hayata geçirilmişti
? ancak hiç bir insan kusursuz değildir
? faziletli toplum tam olarak nedir? -> kötülüğün tamamen ortadan kalktığı değil, faziletin rezilete üstün olduğu toplumdur
? sahabe dönemi faziletli toplum modelidir -> en temel modeli ise Rasulullah (sav) ‘dır

C Hz. Muhammed (sav)’ın Ahlaki şahsiyeti

Hz. Peygamber’in örnek şahsiyeti hakkında şunlar söylenebilir:
? ömrü boyunca gerçeği söylemiştir : ‘Emrolunduğun gibi dosdoğru ol’ (Hud 12)
? daima tatlı dilli, güler yüzlü, ve toleranslı olmuştur
? yemek yeme adabı vardı ( besmele, hamdele, el yıkama, kokusu rahatsız eden şeyleri yememe vs...)
? Giyimde: İpek elbise giymez, sadeliğe önem verirdi, temizliğe dikkat ederdi
? Lüks ve ihtişama önem vermezdi
? Affetmeyi sever, incitmez, tevazulu idi ve aza kanaat ederdi
Al-i İmran 159: ‘Eğer kaba, katı kalpli bir insan olsaydın muhakkak ki çevrenden dağılır giderlerdi’
? yiğitlik ile halimlik-selimlik dengesini korurdu
? kibirden nefret ederdi, kimseye dünyalık nedenlerden dolayı tavır takınmazdı
? Aile hayatı son derece muntazam idi

2. İslam Ahlakının Yabancı Kültürler İle İlk Teması ve Bunun Sonuçları

A İlk Fikri ve İlmi Gelişmeler
 
? İslam dininin evrensel hedefleri : 1. Fitne’nin ortadan kaldırılması
2. Yeryüzünde Allah’ın dininin hakim olması
> İslam’ın yayılmasıyla birlikte yabancı kültürlerle kaynaşması sonucu fikri birlik de doğal olarak imkansızlaştı
-> ahlak sahasında da nazari ve ilmi bakımdan yeni çalışmalar başlamıştır
Bunun sebepleri:

a) Sosyal sebep
Hz. Peygamber’in vefatından sonraki nesillerin aynı nebevi eğitime tabi tutulmuş olmamaları, ve siyasi yayılmanın getirdiği imkanlar sonucunda cikan ahlaki sıkıntılar:

 aa)  Kabilecilik
 ab)  idari teşkilatlanmanın genişleme karşısında gösterdiği zafiyetler (Yanlış vali seçimi)
 ac)  Lüks,ihtişam ve israf hayatı
 ad)  Yeni Müslümanların eski alışkanlıklarına bağlılıkları
 
b) Fikri Sebep
? Tercüme faaliyetleriyle İslam düşüncesine yeni fikirler dahil olmuştur, bunların arasında en önemlileri şunlarıdr:
1. ‘Beydeba’ (Alimlerin Başı) unvanlı bir Hint alimin eseri -> İbn Mukaffa –Kelile ve Dimne = Ferdi,sosyal, siyasi ve idari hayata dair ahlaki hikmetler ihtiva eder
2.  Nikhamos’a Ahlak Aristoteles’in eseri -> Huneyn b. İshak – Kitab’ul ahlak
= Ahlak tarihinin en meşhur eseridir
(Hayır/Mutluluk,Fazilet, şecaat&itidal , adalet, akli faziletler, bedeni lezzetler, dostluk-insanseverlik gibi konular ihtiva eder)
Aristo’nun ahlak felsefesi :
? ebedi bir Yüce Varlık’ın bilgisine ulaşmaya çalışmaz, aksine alelade şartlar altında erişilmesi mümkün olan hayır ve saadeti araştırır -> ona göre ahlak millete cinse göre değişir.
? Ahlakın gayesi Aristo’ya göre mutlak saadettir
? Aristo’nun eseri aristokrat ahlak resmi sunar
İslam ahlakçıları:
? Aristo’dan çok etkilendikleri halde, mutlak ve aşkın bir hayır inancında ısrar etmişlerdir!
? Ahlakın gayesi ebedi saadettir, yani öteki dünyadaki saadet

Önemli bir ortak nokta vardır yinede:
? Fazilet ifrat ve tefritten ibaret olan iki aşırılığın ortasıdır.
Ancak bunu Hz. Peygamber daha öncesinde söylemişti: ‘İşlerin en hayırlısı orta yollu olanıdır’ (Hayrul umur evsatuha)

B İslam Aleminde Gelişen Ahlak Ekollerine Genel Bir Bakış

? Hz. Peygamber döneminde ahlaka dair hükümler hemen sorgulanmaksızın uygulanırdı: ‘Peygamber size ne  verdiyse alın, neyi yasakladıysa onu bırakın’(Haşr 7)
? İslam dünyasında yazılan tüm ahlaki eserler az çok farklılık barındırmaktadırlar, ancak Batılılar kadar değil.
? Bir kitabın ahlak kitabı olup olmadığını tespit etmek zordur, zira :
? yazarları başka branşlarla meşhurdurlar
? günümüzde müstakil saha olarak incelenen konular bir kitapta işleniyor
bu yüzden ahlak kitaplarını bir tasnife tabii tutmak gerekir:
1. Gelenekçi Ahlak:
? ilk devirlerde olduğu gibi, Kitap ve Sünnet Ahlakın yegane kayanğıdır
her türlü beşeri kaynak üstünde tutulur
? hadisçiler ve fıkıhçılar ağırlıklı olarak temsilcileridirler
? Vahiyde yer alan ahlak kaideleri tartışmasız benimsenir, örnekler verilir
? dini nasların yorumu mahiyetinde olan eserler
? İslam ahlakının ameli hükümlerini ve bu hükümlerin dayandığı dini prensipleri ihtiva ederler
Örnekleri Şunlardır:
a) Hemen tüm hadis mecmualarında yer alan ‘Kitab’ul edeb’ ve Kitab’ul birr’ gibi bölümler (Sahihi Müslim, Sahihi Buhari vs)
Bunlarda sadece rivayetler sıralanır, sonraki şarihler yorum da getirmişlerdir
b) Fıkıh kitaplarında yer alan bazı ameli ahlak konuları
Furu-ı fıkıh’ta örneğin: temizlik, ahde vefa, adalet ve ihsan ...gibi
Usul-u fıkıh’ta örneğin: hüküm, mükellefiyet, hüsün ve kubuh ..., ayrıca hikmet ve gayeler (mesalih) gibi
Münhasıran ahlaki konular hakkında yazılan eserler şunlardır:

a) Abdullah b. Mubarek’in Kitabü’z-zühd ve’r-rakaık’i
? kendisi tabiin neslindendir, eseri sadece ahlaki hadis ve haberleri ihtiva eden hadis mecmuasır
? konulara göre tasnif etmiş, ancak yorum yok
? Tasavvufi ahlak kitaplarına önemli bir kaynaktır

b) İmam Buhari’nin El-Edebü’l-müfred’i
? yalnızca ahlak ve adaba dair eserleri toplamıştır
? Sahihi’nde geçen ve bunun dışındaki hadisleri toplamıştır

c) İmam Maverdi’nin Edebu’d-dünya ve’d-din’i
? başkadılığa yükselmiş ünlü şafii fıkıhçısıdır
? görüşlerini ayet ve hadise dayandırır
? Arap edebiyatından alıntılar yapar
? Muhammed Arkoun’a göre ortaçağ ahlakını en iyi temsil eden eser
? İçeriği:
1. Aklın mahiyeti ve değeri (akıl iyi ahlakın heva kötü ahlakın kaynağıdır)
2. İlim ahlakı -> en değerli ilim ‘din ilmi’dir: insanın dini, ahlaki ve hukuki yükümlülüklerini belirleyen disiplinlerin tümü
3. Edebü’d-din-> dini ve ahlaki yükümlülükler, ibadetlerin hikmetleri, insanı alıkoyan olumsuz sebepler ...gibi
4. Edebü’d-dünya –> sosyal ahlak, içtimai hayatı iyileştirmenin yolları, iyi bir dünya düzeni kurmanın yolları
5. Edebü’n-nefs –> ahlak pedagojisi, ahlaki eğitim zaruridir

d) İbn Hazm’ın İlmü’l- ahlak (veya Risaletü’l-ahlak)ı
? Endülüslü, Zahiriyye mezhebinin en büyük temsilcisidir
? Bu eser Kitabu’l-ahlak ve’s-siyer fi müdavatü’n-nüfüs’ün mukaddimesidir
? ‘Fazilet’: ‘sadece Allah’ın emir ve tavsiyelerine uymak
? ‘Rezilet’: ‘O’nun yapılmasını hoş karşılmadığı şeyleri yapmak
? mutlu (said ) insan: kendisini faziletlere alıştıran
? bedbaht (şaki) insan: kendisini reziletlere alıştıran, faziletten hoşlanmayan insan
? ahlak düşüncesi tamamen dini hüviyettedir
? ahlaki konuda mutlak örnek Hz. Muhammed’dir (sav).

3. Tasavvufi Ahlak
Genel olarak tasavvuf tariflerinin ortak noktaları: a) ilahi emir ve yasaklara teslimiyet
                                                b) Allah ve Rasulü’nün ahlakı ile süslenmek
c) Allah’tan başka her şeyden (ma-siva) kalben uzak durmak

(S.67-69 atlanmıştır)

! Tasavvuf asla Şeriat külfetlerine, yani dini, itikadi, ameli, ve ahlaki yükümlülüklere karşı kayıtsız kalmayı hoş karşılamaz !
Tasavvuf ahlakının ayırıcı vasfı: ‘Cüret ahlakı’ yerine ‘Feragat ahlakı’
? Hz. Peygamber dönemindeki Zühd ahlakına dayanmaktadır
Tasavvuf (örn İbn Haldun’a göre), Zühd hayatından uzaklaşan İslam ümmetine reaksiyon olarak doğmuştur

Tasavvufi Ahlaka dair eserler:
a) Muhasibi’nin er-Riaye’si
? kelam ve hadis alimidir, tasavvuf hakkında ilk eser yazan kişidir
? Eser, ‘Hepiniz yöneticisiniz ve herkes yönettiğinden sorumludur...’Hadisi ile başlar
? en üstün ahlak = hukukullah’ a riayet, insan haklarını da içine alır
? Bütün iyiliklerin arkasındaki niyet, takva yani Allah’a derin saygı ve itaat düşüncesi olmalıdır
? Zahiri amellerden daha önemli olan: ‘düşünce günahlarından’ (Massignon tabiriryle) arınmış olmaktır -> Herşeyde Allah rızası
? Muhasebe ile murakabe ile gerçekleşen ahlaki ideal!
? Er-Riaye’nin tesiri hemen hemen her tasavuuf kitabında mevcuttur! (bilhassa Gazzali’nin İhya’sında)

b) Ebu Talip el Mekki’nin Kutu’l-kulub’u
? ünlü sufi olması yanısıra muhaddistir, fıkıh,kelam ve ahlaka tasavvufi bakış açısıyla değinir
? tasavvufi hayatın geliştirilmesi için teklif edilen pratik faaliyetleri göstermektedir, bunları tasavvufi yorumlar eşliğinde hadis ve ayetlerle desteklemeye çalışır
? Şeriat taraftarları ve tasavuuf taraftarları arasında köprü kurmaya çalışır:
‘İlim’ tartışmasında: ne sırf Şeri ilimler ne de sırf hal ilimleri olarak yorumlar, ikiside (zahir ve batın ilimler) Müslümana farzdır!
? kurtuluşa erdirecek tam bir ahlaki hayat : Tasavvufi hayat
? Tasavvufi- ahlaki makamlar: Tevbe, Sabır, Şükür, Reca, Havf, Zühd, Tevekkül, Rıza ve Muhabbet -> = Yakin makamlar zira ilm-i yakin için hazırlıktır
? Eser, Gazzali’nin ihyasına kaynaklık etmiştir

c) Gazzali’nin İhya’sı
? ahlaka dair en önemli eseri İhya-u ulumu’d-din’dir
? her cildi bir ana bölüm teşkil eder, 10 kitaba ayrılmıştır:
1. cilt: Rub’u’l-ibadat: ilmin kıymeti, eğitim-öğretim önemi ve metotları, aklın değeri, imanın esasları, tasavvufi virdler, adab
2. cilt: Rub’u’l-adat: Yeme-içme adabı, evlenme, dostluk adabı, muaşeret, uzlet, vecd gibi tasavvufi tavırlar
3. cilt: Rub’u’l-mühlikat: asıl tasavvufi çehresini ve ahlaki fikirlerini bundan sonra görürüz, kalb, akıl, nefs ruh incelenir -> nefis terbiyesi , ahlak temizliği konusunu işler, nefsin tutkuları ve bunları yenmenin çareleri, 
4. cilt: Rub’u’l-münciyat: ahlaki-tasavvufi faziletler, tevbe, sabır, şükür, havf ve reca, fakr ve zühd, niyet ihlas ve doğruluk, murakabe, tefekkür, ölüm, ahiret kaygısı konusunda felsefi-psikolojik tahliller

bunlardan sonra Tasavvuf, Fıkıh, Kelam konularını da işler.
? ayrıca: Mizanü’l-amel, Tehafütü’l-felasife, Şerhu esmaillah, Bidayetü’l-hidaye, Kimyau’s-saade adlı eserlerinde ahlaktan bahseder
? İslam ahlak düşüncesinin en önemli temsilcilerindendir
? felsefi ahlak ile nassa dayanan ahlak arasında uzlaşmacı tavır sergiler
? ahlakta temel kaynağı Kitap ve Sünnet’tir
? felsefi konularda ise dini ve tasavvufi ölçüler içerisinde kalır
? ona göre felsefecilerin savundukları ayet ve hadislerde mevcuttur
? ahlakta din felsefeye öncüllük eder
? filozoflar fikirlerini dinden ve tasavvuftan almışlardır.

? Gazzali’nin ahlakı = mücahede ahlakı -> hayatı baştan sona kadar dolduran ahlaki çaba gereklidir
? İnsan kötü arzularının karşısında ancak ahlakla tam anlamıyla hürriyet kazanır
?  Mücahede: dini kuralların disiplin ve düzeni içinde olmalıdır
? iyi niyet & kalp temizliğine dayanmayan kuralcılık insanı ahlaklı kılmaz -> marifetullah’a ulaştırmaz
? insan prensip olarak her insanı Allah’In en güzel eseri olduğu noktasından bakarak değerlendirmeli ve sevmelidir -> tasavvuf hümanizmi

4. Felsefi Ahlak
? ahlakın ilahiyat, psikoloji ve siyaset gibi diğer felsefi alanlarla olan alakası Filozofları ahlakı ilgilendiren konulara eğilmeye sevketmiştir
? İslam felsefesindeki Yunan tesirinden gelen rasyonalizm kendini ahlak teorisinde de gösterir – ancak kitap ve Sünnet çerçevesinden pek çıkılmamıştır
? İslam Felsefesi 9.-12. Asırlar arasında ahlakla ilgilenmiştir
? İslam Ahlak felsefesiarapların ‘edeb’ dedikleri (terbiye, muaşeret vs.) şeyden farklıdır
? nazari ve metotlu bir çalışmadır (nasihat ve tavsiyeler kabilinden yapılmış olan çalışmalardan farklıdır!)
? başlıca konuları:
1. ahlaki failin mahiyetini tanımak (ilmu’n-nefs, ma’rifetü’n-nefs)
2. ahlakın değişip değişmeyeceği
3. ahlaki eğitimin imkanı
4. fazail ve rezail
5. irade ve hürriyet
6. hayr ve şerr

? ahlak insanlık için en zorunlu ihtiyaçlardan ve en yüksek değerlerden biridir
? filozoflar çoğunlukla ahlaka rasyonalist biçimde yaklaşırlar
? Nassa pek değinmezler
? Akıl iyi ve kötünün bilgisine ulaşabilir, en yüksek ahlak = akli cehd ile ulaşılan ‘hakimler ahlakı’ -> bununla birlikte: rasyonel ahlak ile filozofun ahlakı zıtlaşmamalıdır
? Akıl ‘hayr-ı Ala’yı’ ve genel olarak ‘İyi’yi bilme konusunda din ile aynı sonuca varır
? Ahlak psikolojisi: insanın ahlak kapasitesinin tespiti için marifetünnefs’e önem verirler
? Ahlak pedagojisi: ahlak eğitimle değişebilir
? ruhu rezilet sayılan huylardan kurtarmak ve faziletlere bezemek

? İslam filozoflarını fazilet anlayışı: Aristo’nun itidal görüşü
? İtidal: ifrat ve tefrit’in tam ortası
Bütün faziletlerin kendilerine irca edildiği 4 fazilet Vardır: (Yunani görüşe dayanır)
1. Hikmet
2. Şecaat
3. İffet
4. Adalet
? Platonizm’in, Yeni Eflatuncu’luğun, İslam tasavvufu’nun tesirinden : tasavvufi sayılabilecek bir ahlaki hayat telakkisi benimsenmiştir
? bedeni arzulara ve dünyevi ikballere değer vermeme
? sufiyane bir hayat tarzı benimsenir
? ahlak alanında filozoflar ve sufiler arasında esnek bir farklılaşma mevcut

? İslam ahlak düşüncesinde yer alan felsefi çalışmalar:
a) Ebu Nasr Muhammed el-Farabi :
- eserlerinde ahlaka dair bilgi veren ilk filozof
- Nikomakhos’a Ahlak kitabını şerh etmiştir
- Ahlaka dair eser yazmamış ama eserlerinde ahlaktan bahseder
- Kitabu’t –tenbih ala sebili’s-saade ve Siyasetü’l medeniyye adlı risalelerinde ahlaka ağırlık verir
- İhsa’ul ulum’da ahlak İlm-i medeni altında toplanır
- Ara’u ehlil medineti’l fazıla’da mutluluktan ve ahlaki konulardan bahseder
? Farabi’de ahlak daha ziyade faziletli devlet için bir hazırlıktır
? Faziletli devlet gaye değil, el gayetul kussa’ya ulaşmak için emniyetli bir vasıtadır = Allah’a ulaşmak anlamında metafizik gaye

b) İhvan-ı Safa risaleleri :
- H.4 asırda Basra’da kurulmuş olan gizli bir cemiyet
- Taassuptan uzak iddiasında, çeşitli ilimler hakkında yazılmış 50 den fazla risale
Bunlardan biri özellikle ahlaka dair. Diğerleri de ahlaka dair konular içerir
- evrensel barış ve sevgiye dayanan ahlak düşüncesi
- tasavvufi düşünce yapısına sahip (zühd, açlık, sabır, ahlaki eğitim...)
? eğitim ve riyazet gereklidir, ruhlar aydın olmalı, huylar güzel olmalı
- ahlak nazariyesi : din, felsefe, ve tasavvufu birleştiricidir –> eklektik!
- Din ile felsefe arasında bir çatışma yoktur
- Çatışma: ‘felsefeyi bilmeyen felsefecilerle şeriatı bilmeyen şeriatçılar’ arasındadır

c) Ebu Ali Huseyin b. Abdullah İbn Sina :
- ahlakla yeterli ilgilenmemiştir
- İlmu’l ahlak risalesi = Aristo’nun ahlakının sadece kısa özeti, diğer eserlerinde de ahlaka değinmiştir
- Hayır anlayışında Eflatun’a karşı çıkar: hayır asli şerr ise arizidir
- Mutluluk konusunda Aristo’ya karşı çıkar: Aristo der ki, her kuvve kendi lezzetini ve kendine göre hayrı (mutluluğu) kemale ulaşmakta bulur. İbn Sina mutlak lezzetinse Allah’a yönelişte olduğunu söyler. En tam en üstün lezzet ‘nefs-i natıka’nın bu yönelişi ile sağlanır
- Nefsin bedenle meşguliyeti ona Maşuk’u unutturur-> beden Vacibu’l vucud’u idrak lezzetine engeldir-> gerçek mutluluk ancak ruh bedenden ayrılınca tadılabilir
? buna ulaşmak nefsi ahlaki olan fiillere alıştırmak ve faziletleri meleke haline getirmekle olur
? ahlakta hem gaye hem de bu gayeye ulaşmanın yolu bakımından tasavvufa yaklaşır

d) Ebu Ali Ahmed b. Muhammed İbn Miskeveyh
- İslam felsefesinde yalnız ahlaka dair yazılmış en sistematik eser: Tehzibu’l- ahlak ve tathiru’l-arak
- Ahlaka dair diğer eserleri ikinci sırada yer alır: et-Tahara, Tertübu’s-saade, Siyer, Edebu’l- Arab ve’l Furs
- Tehzibu’l Ahlak : nefs’in mahiyeti ve kuvveleri , fazilet ve reziletleri, ahlakın tarifi ve kısımları, Aristo öncesi filozofların fazilet ve  saadet anlayışları, insan fiillerinin ve hayatının gayesi , adalet-zulum, insanların dereceleri, sevgi ve dereceleri , ahlaki hastalıkların şifası ve ilaçları, 4 temel faziletleri barındıran
7 bölümden (makale) oluşur
- özet olarak ahlaki düşüncesi : 1. İnsanları ‘insanlık şerefi’ne uygun davranışlara çağırır (-> Kant)
3. Saadet sadece insanın eksikliğini duyduğu şeyi elde etmesi değil (Aristo), en yüksek saadet Allah’a yakınlıktır
4. Tasavvuf ehline yaklaşmakla birlikte, açlık ve eleme dayanan zühd hayatını eleştirir: yaratılışın hikmetine aykırı bir tutum
5. İnziva konusunda da tasavvufi düşünceyi eleştirir: İnsan medeni  bir varlıktır. Sahib-i şeriat’In toplu ibadet usullerini emretmesi sevginin yaygınlaşması içindir

e) Nasiruddin Muhammed b. Hasan et-Tusi: (İranlı ve şii alim- Üstadu’l Beşer)
- Ahlakı Nasiri adlı eseri önemlidir
- Sonrasında telif edilen birçok esere kaynaklık eder:
El İci- Ahlak-ı celali / Kınalızade Ali Efendi – Ahlak-ı alai / ...gibi
Ancak bunların hepsi sonuçta İhya’ya ve Tezhibu’l Ahlak’a dayanır
? tasavvufi ahlak ile felsefi ahlakı telif eder

Sonraki dönemlerde yazılmış olan eserler hakkında söylenebilecekler:

1. Bölüm: nefs (ruh) fazilet hayır ve saadet felsefesidir. Nefsin mahiyeti ve kabiliyetleri, iyi ve kötü huylar, fazilet ve reziletler, hayır ve saadet ile insanı ahlaki olgunluğa götüren ve onun  mutluluğunu sağlayan davranışlar gibi nazari ve ameli ahlakın konuları ışlenir
2. Bölüm: aile ahlakıdır, (ilm-i tedbir-i menzil), aile fertleri arasındaki haklar ve sorumluluklar, eğitim ve öğretime dair tavsiyeler, ev ekonomisi
3. Bölüm: medeni ve siyasi ahlak (ilm-i tedbir-i medine), faziletli toplum, devlet adamlarının özellikleri ...
 

 

Ders Notları:

~~• İnsan hayatı kurallı bir hayattır. Ahlak’ında belirli ilkeleri ve kuralları vardır
• İnsan dışı varlıkların düzeni mekaniktir, irade dışındadır tek çizgilidir. Yalnız insanda iradeli düzen, alternatifli hayat vardır. İnsan farklı seçenekleri seçebilme kapasitesindedir, kendi seçebilir
• İnsan bu üç normatif alan dahilinde iradesini kullanır ve bir seçimde bulunur
 NORMATİF ALANLAR
Emr-i bi'l ma'rûf ve nehy-i anil münker ????? ???????? ? ????? ?? ??????
? Buradaki ma’ruf  normatif alana tekabül etmektedir
? Hukuk’un alanı dar, ahlakın geniş: mesela: bir ağma yoldan karşıya geçmek istediğinde hukukun bu yönde herhangi bir müdahalesi yok. Ahlak kurallarına göre ise o ağmaya yardım etmemiz gerekir. İbn Hazm’e göre bir kişi yardım edebildiği halde yardıma muhtaç olan birisine yardım etmez, o kişi ölürse, şer’an ölümünde sorumlu tutulur ve cezalandırılır
? Bütün ahlakî görevler aynı zamanda dinî görevlerdir (bir inanan için)
ÖZGÜRLÜK/HÜRRİYET ZORLUKTUR aslında- seçme işlemi kolay değildir. İyiyi kötüden ayırmak zordur
Ahzab 72:
?????? ????????? ???????????? ????? ????????????? ??????????? ???????????? ?????????? ??? ????????????? ???????????? ??????? ??????????? ??????????? ??????? ????? ???????? ????????
“Biz emaneti, göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten çekindiler, (sorumluluğundan) korktular. Onu insan yüklendi. Doğrusu o çok zalim, çok cahildir”

• İnsan burada zor karar verdi. Büyük sorumluluklar altına girdi

Rağib el-İsfehani “ ez-zerîa ila mekaribi’ş-şeria” adlı eserinde müslğmanın şu 3 şey için yaratıldığını söyler:
1. İbadetullah: Allaha ibadet etmek için
2. Hilafetullah: Allah’ın yeryüzündeki kurallarına uygun yaşamak için
3. İmaretu’l arz: yeryüzünü şenlendirmek için

? Özgürlük varsa ahlak vardır, özgürlük yoksa ahlak da yoktur. Kant, felsefesinde buna işaret eder: (“Saf aklın eleştirisi” adlı eserinde): tanrının varlığı, insanın özgürlüğü, ahiret hayatı, yani ruhun ölümsüzlüğü
? İnsanın mükellef sayılması onun için onurdur. İlahî emirlere muhatap kabul edildiği için.
? İnsanın özgürlüğünü kullanması sorumluluk ve yükümlülüktür
? İnsanı insan yapan alamet-i fârikası ÖZGÜRLÜĞÜDÜR
? Kant “kategorik imperatif’inde bundan bahsetmektedir:” Hiç bir koşula bağlı olmayan, salt olan; bir eylemi başka herhangi bir erekle bağlılık kurmadan, yalnızca kendisi için, nesnel zorunlu olarak buyuran, anlamı doğrudan doğruya kendisinde olan buyruk”
? Bir iş çıkar üzerine yapılırsa ahlak biter

? Post-modern dünyanın en büyük sıkıntısı “KÜRESEL AHLAKSIZLIKTIR”
? Pluralist bir toplumu oluşturmak ve bir arada tutmaya ancak islam dini ehildir. (Bernard Lewis)
? DAHA HZ. MUHAMMED MEDİNEYE AYAK BASMADAN İLK OLARAK TATİHDE İLK ÇOĞULCU ANAYASA DİYE ADLANDIRABİLECEĞİMİZ “MEDİNE VESİKASINI” İMZALAR.
????? ????????????? ?????? ???????? ??????????????? “Seni küresel ahlak modeli olarak gönderdim”
Hz Muhammed KÜRESEL AHLAK MODELİdir

Özgürlük:
1) İnsan önce kendi nefsi karşısında özgür/hür olması lazım (İÇ ÖZGÜRLÜK)
2) Sonra dışa yönelik hür olmalı

İç köleliğe karşı – iç özgürlük
Dış köleliğe karşı – dış özgürlük

30/09/13

Ahlak tanımı: Gazzali:
??????? ?? ???? ????? ?? ????? ???? ???? ??????? ?????? ? ??? ?? ??? ??? ? ????

? Ahlak bizim eylemlerimizle ilgili, rumuzun bir yapısıdır. Fiilerimiz sonucudur
? İnsanlık tarihinde en önemli şey, insanın ahlakıdır. Ahlaka göre bir insan değer kazanır.
? Ahlak en temel insanlık ölçüsüdür
? Ahlaksız insan yoktur, iyi veya kötü ahlaklı insan vardır
? Ahlak, insan fıtratında SÜREKLİ varolan bir özelliktir.
??? ??????? ??? ???? ????? ?????? ? ?? ??
? Ahlak, alışkanlıklarla kazanılır. Sürekli tekrar ede de
? Erdemli, faziletli, ahlaklı insan, bir ödevi yerine getirmekten zorluk çekmez, memnuniyet ve sürürla yapar

? En önemli ahlak ölçütlerinden birisi Cömertlik ve Doğru Sözlülüktür
? Ahlak dinin esasatlarındandır. Din 3 boyutludur:
 
? Ahlakı olmayan din, din değildir, muhakkak her dinin ahlakı vardır
? İnsanoğlu daima ahlak üzere düşünmüş ve yazmıştır (ETİK- Moral)
? Ahlak Felsefesinde 2500 yıl öncesine kadar gidebiliyoruz. Sokrat ve sonrasında ilgilenmiştir bu konuyla (Ahlak konusuyla). Pre-Sokrat feylosofları daha çok tabiatla ilgilenmiştir. Sokratla birlikte insanın kendini konu edinmesini ön plana almıştır
İnsanın antropolojik özellikleri:
1) Bilgi vardır. Hakikat arayan varlıktır
2) İnsan iyiyi arayan varlıktır
3) İnsan estetik, güzellik peşinde/arayışındadır

? Kindî Risaletü fi’l felsefetü’l Ula adlı eserinde filozofun hedefiyle peygamberin hedefi aynıdır demiştir. İkiside gerçeğin, güzelliğin ve iyiliğin peşinde
? İnsan fıtratında iyiliğe ve güzelliğe meyili vardır. İyi huylar fıtratta cevher, kötü huylar ise arazidir
? Denilir ki: “Eşkiyanın bile ahlakı vardır”- hırsızlığı yaparken birbirlerine güvenerek plan yaparlar. Güven ahlakın temellerindendir
? En ilkel insanın bile ahlakı vardır
? Ahlakın hem psikolojik, hem sosyolojik, hem de antropolojik boyutu vardır
? Ahlak dediğimizde örf ve adeti kastederiz aynı zamanda
? İyi ve kötü ayrımı insana ilahî, peygamber aracılığıyla verilir
 
? Ahlakî bir eylem ne kadar ferdî görünse de, onun muhakkak sosyal boyutu vardır
? Ahlak toplumsal kurallara dönüşür, buna da gelenek, örf ve adet deriz
? Ahlak’ın en önemli boyutu sosyolojik boyututdur
? Aşırı bireycilik ve aşiri özgürlük ahlakî çöküşe yol açabilir (Avrupa’da olduğu gibi)

Din- Ahlak ilişkisi:
• Her dinin mutlaka ahlakı vardır. Mesela Tevrattaki 10 emir’de ahlakî öğütler gibidir:
1) Karşımda başka ilahların olmayacak.
2) Kendin için oyma put, yukarda göklerde olanın, yahut aşağıda yerde olanın, yahut yerin altında sularda olanın hiç suretini yapmayacaksın, onlara eğilmeyeceksin ve onlara ibadet etmeyeceksin.
3) Yehova'nın, Rab'ın ismini boş yere ağıza almayacaksın.
4) Sebt gününü takdis etmek için onu hatırında tutacaksın. Altı gün işleyeceksin ve bütün işini yapacaksın, fakat yedinci gün efendin Rab'e Sebttir. Sen ve oğlun ve kızın, kölen ve cariyen ve hayvanların ve kapılarında olan garibin hiçbir iş yapmayacaksınız. Çünkü Rab gökleri, yeri ve denizi ve onlarda olan bütün şeyleri altı günde yarattı.
5) Babana ve anana hürmet edeceksin.
6) Öldürmeyeceksin.
7) Zina etmeyeceksin.
8) Çalmayacaksın.
9) Komşuna karşı yalan şahitlik yapmayacaksın.
10) Komşunun evine tamah etmeyeceksin, komşunun karısına, yahut kölesine, yahut cariyesine, yahut öküzüne, yahut eşeğine, yahut komşunun hiçbir şeyine tamah etmeyeceksin.

• Batı’da ahlak sorunu, evrensel ahlak bozukluğu mevcuttur. En büyük sorunları…
A. HEDONİZM:
- yani HAZCILIK: Zevk alma herşeyin önüne geçiyor. Gençler zevk, eğlence ve şehvetleri peşince koşar ve ahlakî ilkeleri kenarı atar
B. SEKÜLERİZM:
- Dinin dışarda bırakıldığı bir hayat, dünya düzeni
C. MATERYALİZM:
- Herşeyde para, maddi menfaat gözetilir

? Ahlak gücünü dinden almıyorsa içi boşalır, evrenselliğini kaybeder. Batı’da bu böyle olmuştur. Dinin insanların hayatlarından, ahlakî öğütlerden çıkarılmasıyla büyük ahlakî çöküş meydana gelmiştir
? Otoritesiz ahlak olmaz
 
2. Bölüm: İslam Ahlakının Kaynakları:
• Ahlak’ın kaynakları nelerdir? Bu tarih boyunca tartışılmıştır
• Aslında ahlak bir ödevler bilimidir! Başta Allah’a karşı, sonra diğer insanlara karşı belirli vazife ve ödevlerimiz vardır (kendimize karşı da sorumluluklarımız ve vazifemiz vardır. Bundan dolayı intihar asla ahlakla bağdaştırılamaz)
• İnsanın doğası iyilik vardır, iyilik cevheridir. Kötülük ona sonradan ârız olmuştur. İyilik cevher, kötülük ise arazdır!!!
Ayetlerde bu açıkca bildirilir:
? ??????? ?????? ???????(Şems 8-9)
? ?????? ????????? ??????????? ??? ???????? ????????? (Tin Suresi)

• Gazzali ihyasında der ki: “Her insanın içinde ene rabbikumu’l ala – ??? ???? ?????? - diyen firavun vardır”
• Kant’a göre bizim ahlak dediğimiz şey PRATİK AKILDIR
• Rağıb el İsfehani’nin ifadesine göre akıl ahlak için çok önemlidir. Aklı olmayan ahlaklı olamaz!
• Ahlak’ın kaynağı İLAHÎ VAHİY’dir. Kur’an indiğinde, o zamanki cahil topluma düzen vermiştir ve onlara en üstün ahlakî öğütler vermiştir. Adalet, huzur ve bariş vermiştir
• İman ve ahlaka dayalı erdemli toplum temelini atmıştır KURAN/VAHİY
Kaynaklar:
I. KURAN:
II. SÜNNET:
III. MÜSLÜMAN TOPLUMLARIN OLUŞTURDUĞU ÖRF VE ADET
IV. ÇEŞİTLİ KİTAPLAR:

İslam Ahlakının temel ilke ve değerleri:
I. İLKE:
? Batıda prensip, Osmanlı Türkçesinde Mebde)
? İlke kelimesinin kurala yakın manası vardır
? İlke: “Ahlaklı olmak için gerekli olan şartlar”
? Her kural ilke değil, ilke daha ahlakidir, değer verdiğimiz şeyler; kurallar saçma ve vicdansız olabilir, ilkeler değil
? İlke X anarşi (düzensizlik, disipsizlinlik)
? Bütün normatif (kuralcı, buyrucu) olanlar, ilkeli olanlardır. Ahlak’ın ve Dinin kuralları buyurucudur. “Adam öldürmeyeceksin” hem Kur’an’da hem de Tevratta bir buyruktur!
? Bütün normatif alanları, insanı hür kabul eder, HÜR OLMA insanın temel ihtiyacıdır. HÜR OLMAK BİR İLKEDİR!
? İlke bizim özgürlüklerimizi doğru kullanmayı sağlayan kural, prensiptir
? İnsan HÜR ve AKILLIdır. Hayvanlarda akıl ve hürriyet yoktur, bundan dolayı normatif alanlar sadece insanlar için geçerlidir
? Din, Ahlak ve Hukuk, hepsi insan içindir
? ?????? ????????? ???????????? ????? ????????????? ??????????? ???????????? ?????????? ??? ????????????? ???????????? ??????? ??????????? ??????????? ??????? ????? ???????? ????????
“Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmek istemediler, ondan çekindiler. Onu insan yüklendi. Çünkü o çok zalimdir, çok cahildir.” Ahzap 72
? İlke, hayat disiplinidir!
? İlkeli insan düzenli, sistemli hayata sahip olan insan/ferddir. Bunun karşısında anarşizm vardır
? Ahlakın amacı: prensipli, ilkeli insan yetiştirmek! Her prensipli insan ahlaklı değildir, ancak her ahlaklı insan ilkelidir
? Kur’an kuralsızlık ve ilkesizlikle mücadele eder. Cahiliye toplumun özelliği düzensiz ve kuralsız olmasıydı. Şeriatları yok, putlara ataları taptıkları için taparlardı. Kur’an’a karşı çıkmaların sebebi, Kur’an düzen ve sistem getirmiştir, cahiliyye arapları düzene karşılar, düzeni istemedikleri için Kur’an’ı istememişlerdir. Kur’an adaleti, iyiliği, empatiyi ve tebliğ (emri’l bi’l ma’ruf ve nehy-i ani’l münker) getirmiştir!

II. DEĞERLER:
o İnsan bilgi ve eylem alanıyla ilgilidir 3 çeşit DEĞER KATEGORİSİ vardır:
Bilimsel; Estetik ve Ahlakî değerler! Bu üç değer kategorisi hayatımızda temeldir

 
 
 
Hadis:
Esma binti Yezîd (r.anha)’dan rivâyete göre, şöyle demiştir: Rasûlullah (s.a.v.) şöyle buyurdu: “Yalan söylemek üç yerde caizdir; Bir kimse hanımını memnun etmek için yalan konuşabilir, Savaşta İslam ordusunun güç ve kuvvetini büyük göstermek konusunda yalan söylenebilir, İnsanların arasını bulmakta da yalan söylenebilir.” Mahmûd b. Gaylân kendi rivâyetinde: “Yalan üç yerde elverişlidir” demektedir.

Kant:
- İlahî buyruklar “Kategorik Emperatif” gibidir, nettir, tartışma götürmezdir. Araç değildir
- “Ahlak hiçbir amca araç olamayacak kadar büyük bir amaçtır”
- Bütün amaçların arkasında “sevgili-ben” vardır. Bundan dolayı Kant’a göre sonucu ne olursa olsun, hadis’de (ki ne derece sahih tartışılır) ifade edilen yalan için istisnalar söz konusu değildir. Ahlak sabittir, istisnalar olamaz der!
- Kant: “Ahlak’ı merkeze alacaksın” der

• Ahlak’ta bilginin yeri tartışılmazdır. Bir şeyin iyi veya kötü olduğu hakkında hükme aklımızla varırırz. Allah ve O’nun elçisi Hz. Peygamber bize bilgi verir, sonuç itibariyle bunu biz akılla uygularız.
• Kant’ın pratik akıl dediğine Gazzali amelî akıl demiştir, buna İRADE de denir
• Özgürlüğün olmadığı yerde Ahlak yoktur
• Allah’ın sıfatlarından bu üçü en önemlisidir ve bunlar insanlarda da bulunur, ahlakın hedefleri bu çerçevededir

 

 

 

 

 

 

 

KATEGORİDEKİ DİĞER HABERLER

Akıl ve İnanç Kitap Özeti - Rahim Acar

Rahim Acar- Akıl ve İnanç Kitap Özeti (1.,2.,3.,7.,9.,11.,12.,13. ve 14. bölümlerin Özetleri)

DEVAMI

Mustafa Çağrıcı - Kitap Özeti ve Ders Notları

Mustafa Çağrıcı - Kitap Özeti ve Ders Notları (VİZE)

DEVAMI

Deutsch

Foto Galeri

<p>Yeni Ti-Entertainment.com hakkındaki görüşünüz?</p>