Ti-Entertainment

Çağdaş İslam Akımları - Mehmet Ümit Ders Notları ve Makale Özeti Din Bilimleri

Çağdaş İslam Akımları - Mehmet Ümit Ders Notları ve Makale Özeti

cagdas_islam_akimlari_mehmet_umit(1).docx

 

Çağdaş İslam Akımları:

Batıda islam tanımlamak için kullanılan kavramlar: (Makale çerçevesinde)

  • Siyasal İslam (political islam)
  • İlerici İslam (progressiv islam)
  • Devrimci İslam (revolutionary islam)
  • Halk İslamı (popular islam)
  • Resmî İslam (official islam)
  • Geleneksel İslam (traditional islam)
  • Modernist İslam

 

  • Akademisyenler, Oryantalistler ve siyasî organların yaptığı ve desteklediği araştırmalar ve tasniflerdir bunlar. Müslümanları kontrol etme ve kendi kafa yapılarına göre kategorize edebilmek için yapılmıştır.
  • Bu kavramlara bakınca aslında batının bu tasnifi yapmaktaki hedefi ortaya çıkmakta. siyasal, modernist, geleneksel bir tutumla kendi islam anlayışlarını gösteriyor. Tanımları birebir oturmuyor/uymuyor.

 

  • İslamist= kendi kafasında islamî devlet olgusu olan ve bunu gerçekleştirmek için siyaset ve güç kullanmaya kadar gidebilen

İslamın öngördüğü siyasî sistem: işi ehline verme, Adalet, Şura vb gibi ilkeler doğrultusunda müslümanların kendi dönemlerinde (bu ilkeler doğrultusunda) yaşam ortamı sunan sistem kurma ile mükelleftir. Peygamberimizin bile ashaba belirli siyasî form sunmamıştır, çünkü sunmuş olsaydı bu Kuranda beya hadisde zikredilmiş olurdu. İslam temel ilkeleri vermiştir. Ahlakî ilkeleri, beşerî münasebetleri, Hukukî işlemleri vs. Hepsini ayet ve hadisler, Hz. Peygamberin uygulamasıyla vermiştir. Bize kalan bunlara uygun bir sistem dizayn etmektir!

Fundamentalis muslims= müslüman kökenciler[1] - Batıda protestanlığın oluşturduğu kavram, dinin özüne dönmeye yönelik

- Radical muslim= köktenci[2] müslümanlar

  • Zamanla bu iki kavram birbiri yerine kullanılıyor
  • Dinî aşırılık yeni çıkmış bir mesele değil. İslamın başlarından beri var. Abdullah b. Habbab b. Errett= Hariciler tarafından hamile eşiyle birlikte katlediliyor, sadece Hz Ali yanlısı olduğu için...
  • İslamî uyanışi sosyal huzursuzluk, kötü yönetim, KİMLİK KRİZİ, bunalım= bunlar batılılaşmalara karşı bir tepkidir. Hülefa-i Raşidin dönemine bir hasret var
  • İran devrimi, 1967 Mısır’ın İsraile yenilmesi, Enver Sedat’ın İsrail’le barış anlayışı, arap ülkelerinde petrol konusu = İSLAMî UYANIŞ TETİKLEĞEN UNSURLARDIR
  • Ancak söz konusu islamî uyanışların müslümanların sorunlarına gerçek manada bir çözümü yoktur.

Müslümanlar aslında NESNE DEĞİL, ÖZNE OLMAYA ADAY OLMALIdır[3].

Bu araştırmaları batılılar neden yapıyor?

  1. Oryantalistlerin bakış açısı
  2. Siyasî-stratejik neden
  3. Akademik kaynaklarla inceleme hassasiyeti

= islamî uyanış (bu tür makaleler) şiddet ve güç kullanarak islamî uyanışı gerçekleştirmek isteyenlerin üzerinde durur. Halbuki çoğu bunu güç ve şiddet kullanmadan gerçekleştirmek ister (onca alimleri ve düşünürler yazılar ve makaleleriyle, ilmî çalışmalarıyla bu yola başvurmuş ve belirli kitleleri yölendirmiştir). Bütünsel değil parçacı yaklaşım sergileniyor. Batılı incelemelerde kötümser tutum göre çarpmaktadır

  • Fundamentalizm, ingilizce Selefiyye kavramının tercümesi olarak kullanılmıştır, daha sonra Fundamentalizm arapçaya usuliyye olarak geri çevriliyor! (bu aslında çok vahim bir durumdur!!!-yanlış aktarma,- anlam değişme sözkonusudur)

Makalenin özellikleri (eleştiri)

  • Batılılar islamı, müslümanların yaşadıkları din olarak görülüyor, gerçek manada olması gereken islam dinini,işin özünü anlamaya ve aktarmaya çalışılmıyor
  • Makaleninde eleştirdiği bir özellik: Batının islamî uyanış için kullandığı kelime ve kavramlar tamamen batıya yönelik, batının kullanımına has kavramlarla yapılmıştır
  • En çok eleştirebilecek grupları ele almış ve incelemişlerdir. Böylece parçacı  kötümser yaklaşım olumsuz bir genelleme yapmışlardır. Halbuki sayısızca ve hertürlü görüşe sahip çeşit çeşit gruplar vardır
  • Söz konusu hareketlerin geçmişteki yerleri/menşei var mı diye bakılmaz,çünkü bu şekilde kendi sömürge siyasetleri ortaya çıkarmış olurlar (bundan kaçınırlar)
  • Geleceğe yönelik İslamî uyanışlarla ilgili kötümser bir bakış sergilemekte (İran burada örnek gösterilir)
  • Gruplar bazen Kur’an’a hizmet yerine bireyle Kur’an arasına perde olur. İnsan o grupta kendini bazen kaybedebilir
  • Biz ve ÖTEKİLER ayrımı yapılır.
  • Kriz dönemlerinde bir liderin rolü çok büyüktür. Karizmatik liderin etrafında toplanılır
  • Cemaatler eleştiri kaldırmaz, kendilerini hatasız ve tek gerçek grup olarak görürler
  • Gruba bağlılık, bağımlılığa dönüşüyor:

Dinî Grup Yapılarında Dine İlişkin Muhtemel Anlama ve Temsil Sorunları – Mehmet Ali Büyükkara

  • Din hem insanın hemde grupların (toplumun) kimliğini oluşturmada yardımcı olur ( ve bunu tetikler): mezhepler, tarikatlar, dinî ve siyasî partiler, örgüt, hizb, sır grupları vs...bireyleri ortak bir irade çevresinde nuluşturur
  • Grubun menfaati çoğu kez bireryin isteğinin önüne geçer. Birey grubun emellerini kendi emelleri gibi benimser ve savunur. Böylece dayanışma ve kardeşlik oluşur. Kardeşlik ruhu gelişir
  • Belirli ilkeler, kurallar ve kaideler çerçevesinde grupta disiplin sağlanır
  • Sosyal (ve dinî gruplar) kendi aralarında yarışmaya girer karşılaştırmalarda bulunurlar:
  • “sizin istediğinizi biz de istiyoruz”
  • “sizin sevdiğinizi bizde seviyoruz”
  • “biz doğrusunu biliyoruz”
  • “biz daha çok istiyoruz”
  • “bizim istediğimiz şeyleri siz istemiyorsunuz”
  • ...

İnsanlar neden gruplara girer:

  • Grupla birlikte hareket etme duygusu
  • Güçsüzlüğün telafisi için
  • Kalabılığın, çokluğun içinde bir fert olma, ait olma (AİDİYET) + Kimlik+ belirli rol ve konum
  • Sosyo-psikolojik faktörler

Grup İçerisinde Dinin Doğru Anlaşılması ve Temsilini Engelleyecek Sosyo-Psikolojik Faktörler

  1. Grup Olmanın Doğal Niteliğinde Kaynaklanan Problemler:
  • Aidiyet duygusu, insanın kendisini grupla bir hissetmesi ve benimsemesi herzaman olumlu sonuçlar doğurmaz. İnsan üzerinde egemenlik ve istibdad kurar ve onun KİŞİLİĞNİN öne çıkmasını engeller (engelleme potansiyeline sahip)
  • Bölücülük, bölgecilik, izolasyon gibi olumsuzluklarda beraberinde getirebilir
  • Bir dini gruba aday olanın bilincini pekiştirmek için propaganda yapılır. Bu propagandaya dini gruplar  “TEBLİĞ” der. Bu tebliğde hedef öncelikle adayın dikkatini çekmek
  • Daha sonra karar aşamasına gelir aday. Burada köprüler yıkılır, itiraflarda bulunulur! Selefiler buna tevella (iyilere yakınlaşma) ve teberra (kötülerden uzaklaşma) derler
  • Grup üyelerine onların toplumun önemli kişileri ve büyük vazifeleri olan birer fertler oldukları aşılanır. Bazı Selefiler gruplarda “gureba= yalnız terimi yalıtılmış gruplar için özgüvenlerini pekiştirecek bir sebep olmuş. Zira bunu hadisle delillendirmeye çalışırlar: “İslam garib olarak başladı ve başladığı gibi garib olarak sona ereceki ne mutlu bu gariplere” (böylelikle az kışı olmalarını, yalnız kalmalarını bir marifet ve doğru yolmuş gibi gösterirler)
  • Grubu bir arada tutan, başkalarını dışlayan tarzda olan bir unsurda “Ortak Nefrettir”. “Ortak nefret, en birbirine uymaz elemanları bile birleştirir.”[4]
  • Dini gruplar kendileri ve dış dünya ile bazı psikolojik barikatler kurar ve sınırlar oluştururlar.: Kendisini merkeze alır, BİZ ve ÖTEKİLER diye ayırır. Genelde kendisinin tek doğru ve kurtuluşa erecek olan grup “el-fırkatu’n-nâciye) olduğunu ve diğerlerin yanlış yolda olan grup (el-fırkatu’d-dâlle – sapkın grup) olduklarını iddia ederler
  • Bazı gruplarda dış dünyaya karşı sadece psikoljik barikatlarla yetinmiyor, fiziki barikatlar de oluşturuyor: cemaatle namaza katılmama, Cuma namazına “orası Allah’ın mescidi değil” diyerek gitmeme
  • Bazen HİCRET edilir. Hicretin önemli bir konumu vardır dini gruplarda
  • Amish gibi aşırı gruplar hiçbir şekilde teknoloji aletleri, ulaşım araçları ve moderniteye ait modern eşyaları kullanmazlar
  • Toplumun genelinde önemsiz gibi görününen detayların dinî gruplarda önemi çoktur. Böyle teferruatlı şeylerden zamanla gruplara has ritüeller ve hareketler oluşmuştur: DÜNÜN CEMAATLERİ BUGÜNÜN MEZHEPLERİdir. Detaylardan daha sonra mezhep farklılıkları oluşmuştur Mesela:
  • namazda ellerini bağlamak/ bağlamamak
  • kıyamda ayakların ne kadar açıldığı
  • secdenin neyin üzerine yapıldığı
  • çıplak ayağa mı yoksa mest üzerine mi mesh
  • teravih namazının rekatı
  • seferilik namazı
  • ...
  • Bazen de kılık kıyafet barikat oluşturur:
  • Sakal, bıyık
  • Cübbe, şalvar ,sarık (sarığında türleri, uzunluğu, rengi ve bağlanış türü)
  • Gruplarda üstten aşağa emir gelir. Lider ve üst konumdaki kişiler eleştiriye kapalıdır, eleştirilmez. Hierarşik yapı hakimdir
  • Güçlü liderin etrafından toplanırlar. Onun emirleri ve tavsiyeleri yanında ödül ve müeyyideleriyle grup idare edilir
  • Taklitcilik birleştirici etkendir. Hayatta olan liderin veya ölmüş olan liderin hayatı örnek alınır ve ona göre yaşanmaya bakılır (başkalarına göre ayarlar kendini...)
  • Grupta mantığı kavranılmayan şeylerde “ bir hikmet vardır” diyerek yine uygulanır. Sorgulanmaz (birey hiçbir şekilde kendi benliğini ve şahsi görüşünü ortaya koyamaz)
  • Grup içinde fedakarlık çok önemlidir. Grupiçi evlilik + maddi bağış, hatta grup üyesi hangi mesleği alacak, bu bile grup çerçevesinde karar alınır.
  • Yezidilerde balıketi haramdır: ilk başta hz. Yunus’a hürmeten yemiyorlardı ve böylece kendilerine diğerlerinden ayırmış oluyorlardı
  • GRUBA BAĞLILIK BAĞIMLILIĞA DÖNÜŞÜYOR
  • Tasvir edilen, sevilen üyenin gruptan kopması sorunlu hale gelir + belirli müeyyideler... gruptan kopmaya sevkedebilir. “dava boşmuş” gibi sözler sarf edilir
  1. Grup Liderliğinden Kaynaklanabilecek Problemler:
  • Liderlikleri en sorunlu dinî grup tipi “Marjinal dinî gruplar”dır. Özellikleri:
  1. Gerçek ilahi metine sahip olma iddiası
  2. Büyüsel unsurları vardır
  3. Kötümser tutum
  4. Kendilerin hem kötülüğün kurbanı ve bunu tersine çevirmeye kadir tek grup olduklarını ileri sürerler
  5. Grubun dışındakiler tehlike olarak görülür
  6. Biz ve ötekiler diye ayırım. Dış dünyayla psikolojik ve fiziksel barikat
  7. Cinsellik normlarında farklılık gösterirler
  8. Liderleri biricik kutsal metin yorumcusudur. Lider hatasızdır
  • En sağlam fikrin sahibi, vahyin en doğru yorumcusu, dinin en güzel ve hatasız temsilcisi, kararında yanılmaz, her işinde hikmet bulunan, yokluğuna tahammül edilemeyen bir lider anlayışı var gruplarda. Ancak bu tarz bir lider dinde yoktur. Tek hatasız ve mükemmel olan Hz. Peygamberdi. Onun haricinde herkes hatalıdır. Bu inanış ve lider tasavvuru aslında Şiilikten gelmiştir. Şiilerin masum imamları bu sıfatları sahip lider kabul edilir.
  • Liderin ölümünden sonra “lider sünnetti”ni ihya etmek gibi bir şey ortaya çıkar. LİDER SÜNNETİ= onun gibi yeme, içme, giyinme ve davranma... Menakıb tarzı biyografiler bunu kolaylaştırır.
  1. Ahbarî/selefî cemaatçı kesim: Tıpkı Hz. Peygamberin vefatından sonra onun söz ve fiillerini lafzi manada doğrudan alıp uygulayan ve hiçbir şekilde yoruma gitmeyen yaklaşım.
  2. Usûlîler/reyciler: liderin söz ve hareketlerinden genel ilkeler çıkarır ve bugüne yansıtır
  • Sağlıklı/olumlu ve olumsuz liderler vardır. Olumsuz liderler:
  • Aşırı bencildirler
  • Hal ve hareketleri, konuşmaları vs normal değil
  • Hırslı, maddî zenginlik peşinde
  • Ceaamt içi evlilik yapar (çokca)
  • Megalomanik ve narsist semptomlar ve paranoid hareketler davranışlar sergiler (Mirza Gulam Ahmet gibi)
  • Her dini grupta, tarikatlarda liderden fazla onun çevresindekiler onu yüceltir ve bazende yökendirir. “ ŞEYH UÇMAZ, MÜRİT UÇURUR”.
  • Karizmatik liderin ölümüyle dini gruplar genellikle büyük şoklar yaşarlar. “büyük liderin yokluğuna tahammül edememe” psikolojisi etkili olur.
  1. Grup İçi Eğitimin Yol Açabileceği Riskler:
  • Her grubun vazgeçilmez öncelikleri vardır: kimisi bid’atlar’dan, kimisi yaşanan ahlaksızlıklar’dan, kimisi de siyasi olumsuzluklardan bahseder. Kıyamet alametler, kerametler gibi konulardan bahsederler.
  • “KARİZMATİK İKNA”. Ateşli vaazlar ikna etme yollarındandır (porpaganda aracı). Mesela birey ateşli vaazı dinlerken geçmiş dinî yaşantılarını güncellemiş olur. İmam ağlar anlatırken, insan etkilenir kendisinde bir eksiklik arar
  • Muallim liderler, gösteren ve anlatan liderler vardır. Gruba yön veren ve gidişatı belirleyen onlardır. Liderin yaptıkları örnek olur ve nesilden nesile aktarılır

Örnek1: Hasan bin Sabbah Alamut kalesinde büyük kıyameti ilan etmiştir. Batınî kıyameti Alamut’un en yüksek tepesinde heryerden gelenlere hutbe ile ilan etmiştir. ramazan ayında gün ortasında bayram namazı kıldıktan sonra yemek yemiştir! (kendi başına bayram ilan ediyor, ramazanın ortasında + kıyamet ilan ediyor)

Örnek2: Bahâilik: Bedeşt toplantısında (1848) Babı cemaatin üst düzeydeki mensupları toplanmıştır. Bir kadın, CENAB-I TÂHİRE, ayet ve hadisler okuyarak başındaki örtüyü açmış, şeriatın yerine yeni nizam getirmek istemiştir. Bu Bâbîler ve Bahâiler için islamdan kppuş olmuştur.

  1. Grup Gerilmesinin Olası Riskleri:
  • Regression: stres ve endişe durumunda bireyin ilk davranış özelliklerine geri dönemsini, içinde olduğu psikolojik duruma çocuksu davranışlarla karşı koymasını ifade etmektedir. Kolektif bir anksiyete geçiren gruplar gerileme gösterir
  • Gruba yönelik tehditte kitleleşme ve lidere gözü kapalı bağlanma daha da şiddetli bir şekilde olur
  • Stresli olan gruplarda MEHDİ inancı daha yaygındır. Sanki kurtarıcı gelip o grubu kurtaracakmış gibi hissederler.
  • Sihhatli lider stres anlarında grubu efsanelerden veya kurtarıcı fikrinden alıkoymalı. Tıpkı Hz Ömer’in Halid bin Velid’i görevden aldığı gibi. İnsanlar zaferin sadece onunla geldiğine inanmışlardı
  • Gruplarda önemli unsur: “YILDÖNÜMÜ TEPKİLER”= terihe geri gitme, geçmişteki acı veya tatlı olayları tekrar yaşama, hatırlama. Şiiler ve Alevilerde yaygındır. KERBELA

 

Sonuç:

Bu çalışma her dini oluşumun problerini ele almamıştır ve bir genellemede yapmamaktadır. Sadece belirgin sorunlara dikkat çekmeye çalışmıştır:

  • Grup düşüncesi, birlik şuuru
  • Sosyal ve ekonomik fedakarlıklar
  • Seçkin talebeler, normal talebeler, acemiler gibi grub içinde tasnif (hierarşik yapı)
  • Lider sünnetine uyma, lidere tam itaat
  • Gerileme anında liderin mutlak kimliğine sarılma, ondan yardım ve umut bekleme. Sıkıntı anında Mesianilik (mehdi inancı)

Din,  grup ve cemaatlerin elinden kurtarılmalı mı? Evet demek okadarda kolay değil. Bu sonucu beklemek boş bir bekleyiş, bu yöndeki çaba boş bir çaba

Varoluşsal sorunların cevabı için insanlar daima gruplara/cemaatlere/ gruplaşmaya yönelir. Modernitenin ve sekülerizmin sebebiyle (dinin her alandan kaybedilme çabaları neticesinde) oluşan dinsel boşluk (manevî burhan) bir şekilde doldurulmalı. Dini gruplar bu boşluğu doldurmakta. Dini hareketler manevi boşluğu doldurmaya, insanları  isteklerine göre bir oluşuma gitme kapasitesine sahiptir. Dini gruplaşmalar muhakkak olur.

Ayrıca dini gruplaşmaların olduğu yerde istismar da her zaman mevzubahisdir.

  • Grupları zemmetmek ve ağır dille eleştirmek bir işe yaramaz. Nasihat ederek düzeltmek ve ıslah etmek gerekiyor. Din nasihatten oluşur
  • Grupların önce gelenleri herşeyin bilincinde olup, bu makalede zikredilen tehlikelerden haberdar olmalıdır
  • Fıtrat yapısına ve cemiyet dokusuna zarar vermeyen gruplaşmalar dinin anlaşılması yönünde sorun teşkil etmeyeceki belki gidişatı olumlu etkileyecektir

 

 

[1] asla, öze dönme

[2] biraz daha şiddetli

[3] Mehmet Ümit

[4] Eric Hoffer

KATEGORİDEKİ DİĞER HABERLER

SOSYOLOJİ- TOPLUMSAL GRUPLAŞMA VE DİN

TOPLUMSAL GRUPLAŞMA VE DİN- ÖZET

DEVAMI

Ana Başlıklarıyla Din Soyolojisi- Kitap Özeti

Ana Başlıklarıyla Din Soyolojisi- Kitap Özeti

DEVAMI

Videolar

  • Nuh Arslantaş: Mustafa Öztürk'le Din ve Hayat: Kur'an'da Yahudilik (Kanal 24 - 27.09.2014)
  • Kinder über den Islam - Ammar und Umeyr
  • Die Spaltung der Umma (Siffin-Tahkim)

Foto Galeri

<p>Yeni Ti-Entertainment.com hakkındaki görüşünüz?</p>